Bu yılın da kimner unutmadı hem hatırlăr bizim istoriyamızı, ana dili yortumuzu bulundu bizim aramızda. Biz dä herzaman sevgiyle hem saygıylan paylaştık o gözäl, aydın, mutlu günlerle ani yaşamış bizim halkımız.
Kendi ana dilindä.
Seftä vakıt gelecek,
Ani kendi dilindä
Uşak kiyat görecek
Bakın tefter elindä
Açan uşak gelecek
Kendi ana dilindä
O da seläm verecek
Uşak seviner, geler
Bukvalık da elindä
Üüredici üüreder
Onu ana dilindä.
(V. Duloglu)
1958-ci yılın 1ci sentäbridä gagouz küylerindä halkımızın istoriyasında seftä ana dilindä üretmek başladıydı – hazırlık (1ci klaslarda). Bu büük bir oluştu, yortuydu bizim şkolalarımızda, insan da arasında büük bir sevinmeliktir. Her bir halkın istoriyasında en büük kiyatı “Bukvalık” – bizimde paalı kiyadımız dünyayı gördü D. Tanasoglunun çalışmalarınnan.
Büünkü günden geri bakarak, lâzım annamaa, ani gagouz şkolaların problemalarını çok girginniklän hem becermeklän çözdürdü genç, bilimci, pedagog D. N. Tanasoglu.
Gagouz dilinda işledi 38 şkola, sade hazırlık klaslarda ürendi 2784 uşak, 4980 ürenci da IV-X klaslarda.
Biz bunları lâzım unutmaylım, unutulmuşu da dirildelim hem bilmeyeni ürenelim, olayları yaşatalım.
Dili lâzım bilelim,
Biz ona inan evladız,
Dili hiç kaybetmeylim,
Salt onunnan biz insanız.
(D. Tanasoglu)
akır, Mihail
Страницы истории и литературы гагаузов ХIX - нач. XX вв. / С. Булгар. - Ch.: Pontos, 2005 (Tipogr. "Reclama"). - 320 p.
Uzun Kervan / D. Tanasoglu. - An.:Gündüz, 2009. - 343 p.
Добруджанското деспотство / Георги Атанасов. - Велико Търново: Фабер, 2009. - 496 с.
Чишмикёй: Материалы по истории села (1809-2009 г.) / Мария Карамиля, Сильвиу Орган. - К.: "Serebia" SRL, 2009. - 644 p.
Uzak Yollarım / N. Baboglu. - Chişinau.: Pontos, 2010 (Tipogr. Reclama). - 388 s.
Гюллю Каранфил. - Комрат.: Safin -Grup, 2009. - 175 с.
İlkyazın gagouzlarda nasıl da hepsi hristianlarda var Paskellä yortuları. Paskellä yortusunun kalendarda yok belli günü, o gezeer. Hristian Paskellesi bir kerä bilä düşmer ay aydınığına. O her zaman mutlaka düşer pazar gününä hem mutlaka ay karannığına. Bu büyük yortuya kaldınan ellibeş gün, sekiz hafta tutulăr Et oruçu, Et oruçun ardına geler büük oruç.
Et oruçun önunde haftaya gagouzlar deerlär peynir haftası, neçin ki bu haftada olur yemää sade peynir, iyişimik, kaymak, yımırta hem türlü akıtmalar, kıvırmalar, pideler ama et, balık, slanina hiç olmaz.
Bu haftada adetlerä görä hem inannara görä insan lâzım aklına getirsin ne yannışlıklar yaptı, ne kötülüklerlen acıttı yakın insannarını, hısımnarını da buluşup onlarlan prost olsunnar, unutsunnar küsüleri, afetsinner biri-birinin günählarını.
Todur haftası
Peynir haftasından sora geler Todur haftası. Bu zamanda ilkyaz artık başlăr heptän açılmağa, köylü kızlar bir pazar sabağalendän gözäl giynip, düzünüp çıkardılar sokaklara, köşelerdä lafa, durardılar. Todur gününde üülendän sora köyün kenarında koşu olurdu, sayılăr atlılar yarışardılar. Yarışmaklar bitärdilär karannık olmaa yakın, ama köylerin keyfleri pek üüsek olurdu. Yarışmaları lafederdi küçüyü-büyü. Auşamnen insannar daalışırdılar yarışmaktan evlerinä büyük oruçu tutmağa.
Büyük oruç
Todur günündän sora Paskelleyä kalăr 7 hafta, yemää olmaz ne süt, ne et, ne yımırta, ne da balık. Olur sade yemää kartofi, fasüle, suvan, sarmısak, pirinç. Mancaları olur haşlamağa sade oloylan, domuz yaği ya da saayağı olmaz.
Büyük oruç auşamında kimi köylerde yımırta asărlar engeye, hepsi evcimannar bir çevrä yapărlar içerde, birisi hızlandırăr iki tarafa iptä asılan yımırtayı, onu lâzım birisi tutsun, değil ellen ama ağzınnan. Elbetki kazanăr kim dağa batal hem kimin ağzı büyük, küçük uşaklar sade bakıp gülerlär. Yımırta sallamağa adet çok eskiden geler, ama büyünkü onun sebebi şaka hem gülüş yapmak.
Trimur
Paskellä oruçun ilk üç günü sayılărlar trimur günneri. Bu üç gündä kim ister olur üç gün hem üç gecä hiç birşey imesin hem su da içmesin. Trimur tutăr kimi çok inancı ihtiarlar. Trimur olur tutsun delikannı çocuklarda, kızlarda. Hem bütün Paskellä orucunda da gençlerä buluşmağa olmazdı.
Üçüncü günü trimur açılırdı da ilk yemek mutlaka kaynanmış çukundurdu. Bundan başka vardı nasıl yemää kartofi, fasüle hem ilin sebzä. Trimur açıldıynan ilk gündä olmazdı çok birdän yemää. Trimurcular üçüncü günü sabağalen gidärdilär kliseyä komka almağa da ondan sora trimur oruçu sayılırdı ki bitti. Büyük oruçun bitki haftası en ayozlu sayılăr, ona öylä da dener – Büyük Hafta. Neçin ki o günnerdä İisus Hristos insannar için çok ziyetlar çekmiş da sonunda stavrozda enserli ölüm kabuletmiş, üçüncü günü da dirilip göklerä yükselmiş.
Bu yıl Paskellä yortusu düşer aprilin 24ne.
Pahalı dostlarım,
Înainte de Crăciun gospodinele pregătesc colaci şi alte bunătăţi pentru colindători, precum şi mâncăruri „de frupt”, mai ales răcituri de porc, sarmale, cartofi, „suvannî” cu carne de oaie ş.a. Dar nu le mănâncă decât în zilele de Crăciun. La icoană se aprinde candela. Fetele mari (de măritat) se pregătesc şi ele pentru a întâmpina flăcăii colindători printre care trebuie să fie şi flăcăul iubit. Pentru acesta fata pregăteşte din timp o cunună de flori din hârtie roşie.
Iată că vin colindătorii la fereastră şi cântă colinde (în timpul ţarizmului colinde bulgăreşti, iar în timpul Românilor colinde româneşti). La cei mici iese gospodina şi le dă colăcei, covrigi, turte dulci, nuci şi nişte bănuţi, la cei mari iese gospodarul şi împreună cu darurile le dă şi o sumă mai mare de bani. Fata îl primeşte pe flăcăul iubit în tindă şi îi împodobeşte căciula cu coroana de flori. Aşa trece noaptea de Ajun, în tot satul se aud colinde, glasuri de colindători şi lătrat de câini păzitori.
În dimineaţa de Crăciun, gospodarii merg la biserică. Întorcându-se de la biserică, pregătesc bucatele pentru a ospăta musafirii – finii, feciorii însuraţi, fiicele măritate care vin cu aşa zisul „Colacilan” (Cu colacul): femeia duce într-o boşce un colac mare cu o găină fiartă deasupra şi nişte bomboane, turte dulci, iar bărbatul duce sticla cu vin roşu. Sunt îmbrăcaţi în haine de sărbătoare. Ajunşi la nuni sau la părinţi ei le dau ceea ce au adus sărutându-le mâna. Stăpânii casei pun masa cu mâncăruri „de frupt” şi îi ospătează pe tineri, care după ritual pornesc spre casele lor – bărbatul merge înainte cu sticla goală, iar femeia din urmă.
Astfel se petrece Crăciunul la găgăuzi, cu vădite influenţe balcanice pentru că până la adoptarea creştinismului (în Balcani, sec XIII) strămoşii găgăuzilor confesau şamanismul în care astfel de sărbători nu erau.
În timpurile noastre Crăciunul se sărbătoreşte tot aşa, şi pe nou şi pe vechi, dar cu colindul umblă cei mici, iar obiceiul tinerilor nu se mai întâlneşte; „cu colacul” se umblă mai rar. Unii din scriitori, D. Karacioban, D. Tanasoglu, au creat colinde şi urături originale în limba găgăuză, au tradus şi din cele româneşti. Prin şcoli se fac matinee cu Moş Crăciun (Krăciun Dadu) şi cu Alba ca Zăpada (Kagar-Kiz), uneori mai vine şi Capra şi Ursul.
Asa e toamna totdeauna.
Si pasari zi de zi se duc,
Ici-acolo vezi doar cate una,
Precum o nuca-n varf de nuc,
Asa e toamna totdeauna.
Pe camp, pe case si pe flori,
Frumoase brume-si pun cununa
Si-adoarme soarele in nori,
Asa e toamna totdeauna.
Pe langa faptul ca desenul r
eprezinta un mod de exprimare, pentru copil, el constituie o sursa valoroasa de a patrunde in universal sau. Atunci, cand un copil deseneaza, isi alege cu mare grija materialele si pozitia care il va face sa se simta cel mai confortabil. In acelasi mod procedeaza si cu alegerea temei pentru fiecare desen. Operele sale de arta sunt unice si devin o fereastra catre personalitatea copilului si perspectiva sa asupra vietii.
Din aceste motive am hotarit ca in cadrul cercului pentru copii “Clopotelul de argint”, sa selectam copii atrasi de aceasta pasiune.
Ne-am staruit să luăm în consideraţie toate părerile şi gusturile. Copiii şi-au exprimat dorinţa de a se ocupa nu doar de desen, ci şi aplicaţie, şi origami. Pentru început am hotărît să decidem tematica aplicata în lucrări.
Preferinţele au fost diverse: 
prietenul meu devotat,
păsările,
eroul din povestea preferată,
anotimpul toamna etc.
Deoarece ne aflăm în preajma unui scuar, am hotărît să mutăm atelierul nostru în sînul naturii, mai ales că şi timpul de afară ne-a permis să facem acest lucru. Copiii au fost încîntaţi de această hotărîre.
Arta este o modalitate in care omul se traduce in fata lumii. Fiind o forma de exprimare a intimului, este totodata si o forma de eliberare a unor ganduri si trairi care nu isi gasesc o altfel de cale pentru a se face auzite.
Astfel s-a format ca si curent, terapia prin arta. Mai exact in rezolvarea unei probleme, in autocunoastere sau dezvoltare personala sunt folosite metode ce tin de desen, pictura, muzica, teatru, joc etc. Terapia prin desen este una dintre metodele foarte eficiente in cazul copiilor. La finisarea lucrului împreună cu copiii discutăm despre micile opere de arta, iar intrebarile legate de detalii pot oferi o impresie generala asupra modului in care gandeste copilul. Pentru a ridica interesul copiilor, am hotarit sa mentionam cele mai reusite lucrari. Acest lucru a intuasmat mult copiii. Ei practice zilnic ne viziteaza cu rugamintea de a le oferi o noua activitate. Pentru aceasta am alcatuit un program pentru sarbatorile de Craciun. Speram sa nu dezamagim asteptarile copiilor.
O toamna in vie,
Incearca pamantul,
Palida, aurie
In murmur cu gandul...
ELBET BİRGÜN TOPRAK OLACAKTIR.
FAKAT TÜRKİYE CUMHURİYETİ
İLELEBET PADİYAR KALACAKTIR...
Osmanlı İmparatorluğu'nda, ikinci Meşrutiyetin ilanından altı yıl sonra Birinci Dünya Savaşı başladı. 1914'te başlayan Birinci Dünya Savaşı'na dünyanın belli öbaşlı devletleri katıldı. Dört yıl süren savaş sonunda bizimle birlikte olan devletler yenildi. Savaş kurallarına göre biz de yenilmiş sayıldık. Ülkemiz İngilizler, Yunanlılar, Fransızlar, İtalyanlar tarafından paylaşıldı.
Ulusuna inanan, güvenen Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a geldi. Erzurum'da, Sıvas'ta kongreler düzenledi. Mustafa Kemal Paşa "Tek bir egemenlik var, o da Milli egemenliktir. Ülkeyi yine ulusun kendi gücü kurtaracaktır." diyordu. Yurdun dört bir tarafından gelen ulus temsilcileri -milletvekilleri- 23 Nisan 1920 günü Ankara'da Büyük Millet Meclisi'nde toplandı. Meclis, Mustafa Kemal Paşa'yı başkan seçti. Mustafa Kemal Paşa'nın önderliğinde Büyük Millet Meclisi Ulusal Kurtuluş Savaşı'nı başlattı. Bir yandan efeler, dadaşlar, seymenler bulundukları yörede düşmana karşı koydular. Öte yandan düzenli ordular İnönü'de, Sakarya'da, Dumlupınar'da savaştılar. Yurdumuz düşmanlardan kurtarıldı.
Tahtını, rahatını düşünen padişah, yenilen düşmanla birlikte yurdumuzdan kaçtı. İmzalanan Lozan Barış Antlaşması ile yeni bir devlet doğdu. Bu doğan devletin yönetim biçimi henüz belirlenmemişti.
İkinci dönem Büyük Millet Meclisi 11 Ağustos 1923'te ilk toplantısını yaptı. 13 Ekim 1923'te Ankara Başkent oldu. Atatürk ; düşmanın ülkeden atılıp sınırlarımızın belirlenmesinden sonra, çoktan beri tasarladığı cumhuriyetin ilanı üzerinde hazırlıklar yapmaya başladı. 28 Ekim 1923 akşamı yakın arkadaşlarını Çankaya'da yemeğe çağırdı. Onlara , "Yarın Cumhuriyet'i ilan edeceğiz." Dedi.
29 Ekim 1923 günü Atatürk, milletvekilleri ile görüştükten sonra taslağı hazırlanan cumhuriyet önergesi Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne verildi. Meclis önergeyi kabul etti.
Böylece ülkemizde cumhuriyet yönetimi kuruldu. Atatürk kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı oldu. Cumhuriyet'in ilanı yurtta sevinç ve coşku ile karşılandı.
Cumhuriyet; yurttaşların seçme ve seçilme hakkının olduğu bir yönetimdir. Ulus temsilcilerinin kabul ettiği yasalarla ülkenin yönetilmesidir. Cumhuriyet yönetiminde söz ulusundur. Cumhuriyet'i korumak, kollamak, yaşatmak her yurttaşın ödevidir.
